Қызықты деректер мен фактілер

23.05.2020
1700-жылдары елдің Тараз, Шымкент маңайын жаудан азат етуге үлесін қосқан қазақтың қайсар қыздары
Қазақ арулары сұлулығымен, ибасымен, ісмерлігімен ғана емес, ержүректігімен, батырлығымен де аты шықан. Сақ патшайымы Томирис пен бертіндегі Әлия мен Мәншүктің ерлігі әрбір қазақ жанға белгілі. Тарихқа көз жүгіртсек, тағы мына есімдер көпшілікке танымал:

26.04.2020
Ертеде Дулат пен Адай руының аталары түзде бір кездескенде:
Адай Сегізбай ата ұрпағының ауызынан, ертеде байтақ далада атасына кездейсоқ келіп қалған Дулат билерін конақ етіп күткені және де билердің кейіннен қалай ризашылығын білдіргені жайлы, видеоның 03:55 минутынан бастап

26.04.2020
Ұлы Отан соғысына барған туысыңызды Ресейдің электронды архивтерінен іздеу - өз атамның мысалымен
1941-1945 соғысы қазақтың көп отбасына әсер етпей қоймады. Өз атам, онын інісі, әкесі бұл соғысқа барды, екеуі оралмаған. Алдымен мына бір сайттан іздеуді бастаңыз:

https://obd-memorial.ru

ескерту: әр-түрлі себеппен ол кезде адамның фамилия-тегін дұрыс жазылмауы мүмкін, сондықтан бір фамилиямен таба алмасаңыз - әріпін ауыстырып іздеп қарағаныныз жөн. Мысалы менің 4-ші атам Арзымбетов деген фамилиямен шықпай, Арзымбеков дегенімен шықты:
https://obd-memorial.ru/html/info.htm?id=67210202

Тағы екі сайт арқылы берілген наград/медаль туралы іздеуге болады:

18.02.2020
Жаныс Шабайұлы Жақсығұл батыр. Есімханның жағында Ташкентті алған. Жәңгірханмен Өрбұлақ шайқасында 600 қазақ сарбаздың жартысына қолбасшылық еткен
Шабайұлы Жақсығұл батыр. Дулаттың Жаныс Бөгежілінен шыққан батыр тұлға. Кесенесі Қазығұрт ауданының Аққұм ауылында орналасқан. Жету үшін Шымкент-Сарыағаш асфальт жолынан Шарапхана ауылына бұрылып, сол ауылдың мешіті жанындағы Т-жол қиылысында Жаңабазар ауылына бағыт көрсетіп тұрған знак бойынша жүріңіз. Жолда Қарабау, Жұмысшы деген ауылдар кездеседі, У-жол қиылысында оңға алып Қаржан ауылына қарай жүріп, кейін 1-Май (Алтынтөбе ауылы) ауылынан өтіп Аққұм ауылына жетесіңіз. 4 ғасыр бұрын Есімханның заманында жасаған (шамамен 1600жж басында)
26.01.2020
Домалақ Ананың босағасы Дулат-Жанысқа тиген
Дулаттың Жанысынан шыққан Қазанғап Байболұлының (1889-1945) "Еңсегей бойлы Ер Есім" және "Төле бидің тарихы" жаздырып қалдырған (нұсқасында араб әріпімен) екі дастанды қамтитін кітапты мына бір ссылка бойынша оқи аласыңыз (ескерту: ұялы телефонда дұрыс ашылмайды),

http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=453656&lang=kk

Осы кітаптың 179-ші бетінде Домалақ Ананың босағасы қай ұрпағына тигені және де қабіріне кім шырақшы екенін білуге болады,

29.12.2019
Төле биді жекпе-жекке шақырған жоңғар батырын бақилық қылған Шымыр Қойгелді батыр
Қойгелді Сартұлы Дулат тайпасының Шымыр руынан шыққан, жоңғар басқыншылығына қарсы азаттық күресте қол бастаған атақты қолбасшылардың бірі. Туған жер үшін жан алысып жан берісіп қырқысқан қазақ батырларының ішінде Қойгелді батырдың шоқтығы биік.

02.12.2019
Жоңғардан кейін ел-жері үшін қырғызбен алысқан Дулат батырлары
Жоңғармен соғыстан әбден қалжырап есін енді жия бастаған Қаратау қазақтарына 1760 жылдардың аяғында оңай олжа іздеген қырғыз манаптары соғыс ашты. Олар Жетісу аймағындағы Құлан, Меркі, Шу өңірлерін Қоқиға дейін басып алды, Алатаудан асып Түлкібас өңіріне шапқаны да болды. Қырғыз қолын Садыр, Жойыл деген манаптар басқарып бейбіт халыққа зобалаң салды. Осы кезде Жетісу жеріне Ташкент жақтан Шымыр Қойгелді мен Сиқым Рысбек батыр бастаған
02.12.2019
Найманда Қызай руының атауы Бәйдібек би мен Домалақ ананың қызымен байланысты
...Екі текті ата – анадан ерекше боп жаратылған Ақбикеш (есімі туралы дерек Қазанғап Байболұлының "Төле бидің тарихы" дастанынан, 17.12.2019 алынып қосылды) (Қызай) ананың әкесі алты алашқа танымал, үйсін, Қаратаудың бірден бір қожасы болған атақты Бәйдібек би, анасы киелі Домалақ ана. Домалақ Ана Ақбикешке екіқабат кезінде жолбарыстың жүрегіне жерік болады. Жолбарыс атқан бір елдің азаматтарын жолдан тосып, оларға әйелдік базын білдіріп, жолбарыстың жүрегін алып жеп, жерігін басады. Ғажапқа жерік болған Домалақ ана «ұл тапсам жолбарыс атқан сол адамды тауып, соған мәңгілік дос етем, қыз тусам сол адамға күйеуге шығарам» деп аналық ақ жүректен тілек етеді. Ер жетіп қалған қызына:

16.11.2019
Моңғол елінің астанасы "Улан-Батор" деп аталуы, Тұрар Рысқұловтың ықпалы
Дулат-Шымыр-Шілмембеттен шыққан Тұрар Рысқұловпен қазіргі моңғол елінін астанасы - Улан-Батор қаласының арасында қандай байланыс бар? Оқырманның назарына төмендегі бір деректер ( https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%BD-%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80 ):

...На заседании 1-го Великого Народного Хуралдана в 1924 г. большинство делегатов высказалось за переименование столицы Монголии в Батор-хото (Город Богатыря, или Героя, неявно подразумевающее фигуру Чингисхана). Однако, по настоянию представителя Коминтерна, советского политического деятеля Т. Р. Рыскулова, ранее не имевшего отношения к Монголии, городу присвоили название Улан-Батор-хото («Город Красного Героя»)[14]. После голосования он выступил с речью:
03.11.2019
Дулаттан шыққан батырлар тізімі
Дулат елінен шыққан батыр тұлғалардың есімдерін және білгенімше тегін, руын жазып қоймақпын (бұл мақалада 1900 ж дейін дүниеге келгендері ғана). Мақала әлі аяқталған жоқ және де болашақта түзелетін болар. Біреулер қалып қойса - түсіністікпен қарауыңызды сұраймын. Басқа дерек қолынызда болса Этот адрес электронной почты защищен от спам-ботов. У вас должен быть включен JavaScript для просмотра. деген электронды поштама жазып жіберуге де болады. Елімізді жаудан азат ету жолында қаҺармандығымен аты шыққан Дулат батырларының есімдерін ұрпақ ұмытпауы тиіс!

03.11.2019
Шымыр Қабылұлы Ақментей батыр (т.ө.жылдары белгісіз) - жоңғармен бір шайқаста 3 рет жекпе-жекке шыққаны туралы
Ақментей батыр – XVIII ғасырдың орта тұсында жоңғар шапқыншылығына қарсы еліміздің азаттық соғысына қатысып, ерлік көрсеткен айтулы батырлардың бірі. Ақментей Түлкібас ауданының Алғабас ауылының маңында дүниеге келген. Тегі – Шымыр бабадан таралатын Құли руының перзенті. Ақментей батырдың шыққан тегі Құли шежіресі бойынша былай таратылады. Құли бабан:

03.11.2019
Сиқым Жаманестіұлы Қарабатыр (т.ж белгісіз -1729) - өмірі мен жоңғармен соңғы жекпе-жегі туралы
Бұрынғы Кеңес (қазіргі Ертай) ауылында тұратын көненің көзіндей, ескінің елшісіндей, көкірегі көмбе жарықтық құлбайымбет Жанпейіс қария тегін білгісі келіп жөн сұраған кісіге жеті атаңды жетеңе жеткізіп жіліктеп беруші еді. Сол кісі: «Жеті атасын білген ер, жеті жұрттың қамын жер» - деп әңгіме бастайтын. Біз ол кісіден Жаманестінің жайын сұрағанымызда:

14.09.2019
ДНК-талдаудың нәтижесі және Дулаттардың гаплогруппасы
Қазақ руларының (тайпалардың) әрқайсында өзіндік гаплогруппа (яғни ДНКсында кішкентай өзгешелік) бар - әрине өмір болғасын кірме деген бар және де бір ру өкілінің басқа бір рудың құрамына қосылып кеткен жағдайы да кездеседі. Рудың гаплогруппасын Y-хромосоманың ДНК-талдау арқылы анықтауға болады. Бұл хромосома өзгермей әке жағынан ұлдарына беріледі екен (әкеден қыздарына таралмайды). Біраз оқып және де пікірлерді ескере отырып ДНК-талдауды www.familytreedna.com сайты арқылы істеуге шештім (жалпы сәл асығыс жасадым өйткені сайт бір айдан кейін 40$ науқандық скидка жариялады :) Бүгін 21.09.2019 электрондық поштама тест нәтижесі дайын деген хат келді. Гаплогруппам С-М216 екен (37 маркер бойынша). Назарыңызға заказ, жеткізу-жіберу туралы видеомен талдау нәтижесі туралы ақпарат ұсынып отырмын:

04.08.2019
Бауыржан Момышұлы соғыста жасырын мина бар жерді бірінші болып 3 рет кешкені туралы
Бауыржан Момышұлының (Дулат-Шымыр-Шілмембет ұрпағы) ұлы отан соғыстың кезінде қолбасшы ретінде қимыл-әрекеттері Александр Бектің танымал "Волоколамское шоссе" атты кітабында бейнеленген. Бірақ аталған кітап Бәукенің бұл соғыста барлық ерліктерін қамтыған жоқ. Оқырманның назарына марқұм Бақытжан Момышұлының (Бәукенін жалғыз ұлы) "Восхождение к отцу" (Жалын баспасы, Алматы 1986ж) атты романынан үзіндіні ұсынамын:

28.07.2019
"Сиқымнан Әжібай келді түмен...Мың кісі келді Сәмбеттен...Бестеректен келді Бесқожа..."

Берлин қаласында 1837 ж. дүниеге келген Фридрих Вильгельм Радлов (кейін Ресейде Василий Васильевич Радлов деп атанып кеткен) 19 ғасырдың ортасында түркітанушы қызметімен қазақ даласында халық ауыз әдебиетінің үлгілерін жинап, 1870 ж. Санкт-Петербург қаласында "Наречия тюрских племен, живущих в южной сибири и джунгарской степи" деген бірнеше томдық жинағының 3-ші бөлімін басып шығарды (кітаптағы қазақша мәтін латын әріптерімен жазылған). Сол басылымда "Қазақтың бұрынғы заманның батырлардың өлеңі мен мақала сөз" атты VIII бөлімінің 77-ші бетіндегі "Кенесарының жырынан бірнеше ауыз" деген тарауында мынадай бір мәлімет жазып қалдырған:

08.07.2019
Балуан Шолақтың (Нұрмағамбет Баймырзаұлы) шежіресі
Балуан Шолақ Көкшетау жерінде 1864 ж. дүниеге келгенмен атажұрты Дулат елі. Оның өмірі мен тарихы туралы көлемді мақалалар интернетте бар. Марқұм Арғынбай Бекбосын жазып қалдырған деректерге қарағанда Балуан Шолақтың шежіресі мынадай (осы сайттың шежіре бөліміне қостым):
18.05.2019
Дулат пен Албан руларының арасындағы 1856-1857 ж дауы қалай реттелгені туралы
Петр Семенов-Тян-Шанский өзінің "Путешествие в Тянь-Шань" атты еңбегінде 1856-1857 ж қазіргі Алматы облысындағы дулаттар мен албандардың арасында қалындық үшін шыққан даудың қайтіп шешілгенін баяндап берген. Сол еңбегінен үзіндіні ұсынып отырмын:
17.04.2019
Дуглат/дуклат деген сөздердің Дулатқа қатысы жоқ жөнінде

Танымал Мұхаммед Хайдардың "Тарих-и Рашиди" атты еңбегінде "дуглат" деген сөз кездеседі. Кейбіреулер оны Дулатпен шатастырады. Ал сол шығарманың орыс тіліне аударған нұсқасында ( http://www.vostlit.info/Texts/rus14/Tarich_Rashidi/frametext11.htm ), КНИГА ПЕРВАЯ [ВСТУПЛЕНИЕ], 3-ші тарауда былай жазылған:

30.03.2019
Жаныс баба кесенесі. Қарамұрт ауылы
Жаныс көп па, қамыс көп па? Бұл сөзге тікелей қатысы бар Жаныс бабаның жатқан жеріне баруды көптен бері ойланып жүрген едім. 2019 Наурыз айының аяғы жағында жолым болып барып қайттым. Бабаның кесенесіне жету үшін Сайрам қаласындағы Әмір Темір көшесіне түсіп, сол көшенін тауға қарайтын бағытымен
28.03.2019
Ботбай бабаның кесенесі. Сайрам қаласы
Ботбай бабаның кесенесін Сайрам қаласында табу оңай болған жоқ. Барамын деуші азаматтарға ол жердің мекен-жайы: Сайрамның орталық көшесі - Әмір Темір көшесі Қарашаш-ананың (Қожа Ахмет Яссауидің анасы) кесенесінің алдымен өтеді. Сол кесенеден 100-200 метр айтылған көшемен ары жүрсеңіз Әмір Темір көшесімен Абай көшесінің қиылысында жол бойындағы көк указатель (Ботбай ата кесенесі) көресіңіз. Указатель көрсетіп тұрған бағытымен
04.12.2018
Дулат баба қай ғасырда өмірге келген?

Өтейбойдақ Тілеуқабылұлының «Шипагерлік баян» деп аталатын кітап көпшілікке беймәлім. Автор "Шипагерлік баян" кітабын Жәнібек ханның тапсыруы бойынша жаза бастағаны туралы, содан Жәнібек хан дүние салған жылы кітапты 85 жасында жазып бітіргені жөнінде дерек қалдырған. Кітаптың алғашқы бетінде былай жазылған: «Хан жарлық дестір жазмыш иегер Өтейбойдақ Тілеуқабылұғлы бин Ұлұ йұз, бин Зарман, бин Албан – әл Құзорда» (аудармасы: «Хан жарлығымен кітап жазған иегер Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы, Ұлы жүз, Зарман, Албан, Құзорда») делінген.

29.11.2018
"Басқа келген пәледен, бастан құлақ садаға" деген сөз қайдан шықты?
...«1005 - қоян жылы (1627 ж.) Еділ мен Жайыққа Тобылдан ығысқан қалмақтар шабуыл жасап, Алшындарға (1* Байұлы, Әлімұлы, Жетіру) күн көрсетпей жатыр деген хабар жетті....Осы ұрыста қаңлы Сарыбұқа батыр кескілесте бір құлағынан айырылып, Түркістанға шұнақ болып қайтты.....Түркістанға келген соң Есім хан сұрапты: -Ей, Сарыбұқа құлағың қайда?-депті...-Құлақты Жайықты жұтпақ болған жайынға бердім депті. Сонда сол жерде отырған Дулат Әлібек би (2* Төле бидің әкесі) іліп алғандай: - Басқа келген пәледен, бастан құлақ садаға,-депті. Бұл кейін мақалға айналып кетті....(Қазыбек бек Тауасарұлы "Түп-тұқияннан өзіме дейін" -Алматы-«Жалын» баспасы-1993 ж.).
18.11.2018
Жаныс ұрпағының Сібір хандығы (Көшім хан) үшін шайқастарға түскені туралы
Жақында интернеттегі бір сайттың (қазақ шежіресімен байланысты) форумында мынадай бір қызық мәлімдемені көрдім. Автор -Жаныбек (Этот адрес электронной почты защищен от спам-ботов. У вас должен быть включен JavaScript для просмотра. 20-07-11 20:59): "... Я тоже из рода Жаныс, но мы уже несколько поколений живем в России, Новосибирской области, в селе Балта. В свое время один из моих прадедей воевал в войске хана Кошима в Сибири с Ермаком(Ермак, который, кстати, не был никогда русским!). И наш прадед встретил одну из местных красавиц и обосновался здесь. Легенда гласит, что прадед оставил своим детям некий список своего рода и строго велел хранить его и передавать своим детям...Получается я - казах, Дулат - Жаныс - Жарылкамыс - Каскарау-Букар - Баба - Жарылгап. У вас есть такие? Если есть
20.10.2018
Төле бидің кесенесі. Ташкент.

Ташкентте жүріп қазақ даласының ұлы тұлғасы атақты Төле бидің басына барып қайттым. Кесенесі Ташкент қаласындағы Ислам академиясының манында екен. Төле би Дулаттың Жаныс руынан шыққан. Он жылдан астам Ташкенттің билеушісі болған.

06.10.2018
Қыбырай батыр. Ташкент. Қыбырай (Qibrai) селосында бейіті табылмады.

Қыбырай Жайылмысұлы (1589-1682) Жаныстың шөбересі. Есімханмен Ташкент билеушісі Тұрсынхан соғысқанда, Қыбырай батыр Есімханның жағында болған. 1677 жылы Қыбырай 15 жасар Төле биге Түркістанға хан ордасындағы қызметке барар алдында берген батасы:

30.09.2018
Дос би. Ташкентте Жүнісхан кесенесінің қасында қабірі табылмады

Сиқым Шуылдақ руы осы атадан тарайды. Досмұхамбет би (кейін ел Дос би атап кеткен) 1570 жылы Ташкент шаһарында туған. Жастайынан билер, бектер, санатында оның кейбіріне көмекші болып жүріп, ел билігіне араласкан. Бұхардағы Мир-Араб медресесін бітіріп, иман-хафиз атанған. Тапқыр, шешендігі, әділ көрегендігімен, елге деген қамкорлық, қайырымдылығымен халықтың құрметіне ие болған. Оның осы қабілетін байқаған Тәуекел хан Досмұхамбетті 1594 жылы дербес би етіп белгілейді.

30.09.2018
Шымыр баба. Ташкент қаласындағы кесенесі
Шымыр Дулатұлының кесенесі Бишімбаев Қозыке, Өмірбек Байгелді және тағы да басқа адамдардың бастамасымен 2000 жылдардың басында қайта салынды. Күмбезі көкке шаншылып, күн нұрына шағылысқан кесененің салтанатты ашылу рәсіміне Сенат төрағасы
30.09.2018
Шымыр баба, Дос би, Қыбырай батыр, Төле би. Ташкентке сапар

2018 ж. қыркүйегінде Ташкент қаласында жатқан Шымыр баба, Дос би (Сиқым), Қыбырай батыр (Жаныс) және Төле биге (Жаныс) зиярат етіп барып қайттым. Күн ыстығында жүрмес үшін мамыр немесе қыркүйек айында барғаныңыз жөн. Қазір Ташкентке Қазақстаннын бірнеше жолмен баруға болады:

14.09.2018
Төле би

Үш жүздің басын біріктіріп отырған Әз Тауке хан өлген соң, ауыз бірлігі кеткен қазақты қалмақтар онды-солды шауып, ақыры «Ақтабан шұбырындыға» ұшыратты. Сонда Төле би (1* осы сайттағы шежіреде №350) қалмаққа бағынамын деп кісі жіберіп алдап, өзі Сиқым Мәлік батыр (2* №***), Бөгежіл Көтен батыр, Шымыр Қойкелді батыр (3* №314), Сіргелі Қаранай батыр, Қаңлы Құнан батыр, Қонырат Төлебай батыр, Рамадан Алшынбай батырлармен келісіп,

FaLang translation system by Faboba