Елге қажетті реформалар - 05.01.2026 мақала жаңартылды
Елімізде соңғы уақытта болып жатқан келеңсіз құбылыстарға қарап, болашағымыз не болады деген сұрақ туындайды. Қалыптасқан жағдайдын себептері алуан болғанымен, мемлекет тарапынан жағдайды реттейтін дұрыс әрекет-шешімдерді әзірше көріп-сезіп отырғанымыз жоқ. Біреулер тіпті 3-ші АЭС саламыз деп қиялдап кетті. Мемлекеттік басқару жүйесінде осындай жауапкершіліктің жоқтығынан қарапайым халық зардабын шегіп отыр. Бұл үрдістің жақсыға апармайтыны бәрімізге аңық. Ерте ме кеш пе қазіргі мемлекеттік басқару жүйесі мынау түрімен сахнадан кетеді. Сол кезде жағдайды біршама өзгерте алатын реформалар тізімін дайындап қоялық.
Барлық қажетті реформаны бірден еске түсіріп жазу мүмкін емес болғандықтан, бірте-бірте қосамын:
- Билер сотын енгізу керек. Билер ашық сайлау арқылы сайланып, қызметі үшін айлық алу қажет.
- Қамелетке толған, дені-сау азаматтарға атқыш қаруды еркін сатып алуға мүмкіндік берілу қажет. Бұл болашақта әр-түрлі диктаторларға қарсы шара.
- Мемлекеттік шығындарды бақылайтын қоғамдық контроль (бақылауды)енгізу қажет. Бұл бақылауды жүргізетін азаматтарға айлық төлену қажет.
- Жыл сайын теңгеміздің құнсызданып бара жатканын ескеріп, оны алып тастап ұлттық валюта есебінде долларды қабылдау қажет.
- Адам өлтіргендерге өлім жазасын беру қажет. Тек бірнеше жағдайда рақымшылық жасалынады: өзінді қорғау кезінде адамды өлтіру, соғыс жағдайында жауды өлтіру, лаңкестікті ұйымдастырған, жасаған адамдарды өлтіру, медицина саласындағы қателіктер, байқаусыздан адам өлтіру. Мас күйінде адамды басып кеткен жүргізушілер өлім жазасына кесілу қажет. Псих науқастар адам өлтірсе басқалар сияқты өлім жазасын алу қажет.
- Түрме жүйесі өз-өзінді кемінде азықпен қамтамасыз етіп отыру қажет. Мемлекет түрмелерге егістік алқаптарды беріп, керек азықты өсіруге құрал-жабдықпен қамтамасыз ету керек. Артылған азық әлеуметтік дүкендерге жіберілуі тиіс. Өздеріне, армиямызға киім тігетін цехтер ашылу қажет. Қысқасы, барлығы адал еңбек етіп жүру қажет.
- Мектепте, универде, армияда азаматтарды мәжбүрлеп ақша жинау ауыр қылмыс болып саналу қажет.
- Ұрлықтың профилактикасын кенінен жүргізу қажет. Керек болса ауылдық жерлерде, көшелерде, қоғамдық жерлерде қараусыз заттарды қалдырып - ұрлап алып кеткендерді аямай қоғамдық жұмыстарға салу керек. Ұрлық жасаған кішкентай балалардың ата-анасына айыппұл салу керек.
- Қылмыстық кодекстің 201 статьясын алып тастау қажет.
- Адамды ұрып-соғу істері тек кешіріммен бітпей, денсаулыққа келтірілген зиянға байланысты қоғамдық жұмыс я түрмеге қамаумен аяқталу тиіс.
- Елді қаптаған алаяқтардың бәрі бірдей жазаланбай, жұртқа тигізген зиян/шығынға қарап жазалануы тиіс. Түрмеге 5-6 жылға қамалудан бастап, пожизненный мерзімге бас бостандығынан айырып бастау қажет. Сотталған алаяқтардың электронды базасы елдің басқа азаматтарына ЕГОВ сайты арқылы қолжетімді болу қажет, алаяқтардың қазіргідей түрмеден шығып алып қайтадан кедергісіз жұртты алдап жүргендеріне қоғам тарапынан тосқауыл қойылу керек.
- Мектептегі мұғалімдерге толықтай иммунитет беру қажет. Сабақты жүргізуге кедергі келтіретін оқушылардың көттерінен теуіп класстан шығару құқығына ие болу керек.
- Барлық елді-мекендерде, қала аралық жолдарда, адам көп жүретін жерлерде қоғамдық әжетханалар болу тиіс. Қалаларда орталық канализация 99% қамтамасыз етілу қажет. Бұл мәселелерді қадағалайтын және жауапты болатын арнайы 1 мекеме ашылу қажет.
- Халыққа колжетімді бағамен витамин-минерал, қоспаларды шығаратын отандық зауыт болу қажет.
- Коммуналдық жировкаларды қазіргідей тек банкинг приложение арқылы жіберуды доғару қажет. Кағазға жазылып конвертпен пошта арқылы әр тұтынушыға келу кажет. Монополисттің қағазында коммуналдық төлемнін қанша мөлшері модернизациға кететіні, шығындардың негізі т.с.с. деректер толықтай көрсетілуі шарт. Коммуналдық жүйелер жылдан жылға халықтың төлемдерін ғарыштағы черный дыра сияқты есепсіз жұта бермеу керек.
- Диқандарға егістіктің топырағын алып тегін зерттеп беретін лабораториялар, мамандар болу қажет. Егістік жер жалға алынса да аренда келісімі негізінде жасалыну керек.
- Егістікте өсірілетін өнімнің сапалы тұқымын-дәнін жүйелі, ғылыми негізде өсіріп шаруа, диқандарға жеңілдікпен сататын станциялар ашылу қажет. Ауылшаруашылық министрлігінің ресми сайтында бұл станциялардың дерегі, бағалары, жұмысы үнемі жарияланып тұру қажет. Тыңайтқыш нәрселер, химия - барлығы сайтта көрсетілуі шарт.
- Шағын шаруа қожалықтарға, диқандарға өз өнімің мемлекетке арнайы точкаларда нарықтағы оптовый бағамен тез, кедергісіз, объемына қарамай өткізуге мүмкіншілік берілу қажет. Мемлекет бұл өнімді әлеуметтік дүкендерге тарату кажет. Бүл орайда түсетін барлық шағымдарды арнайы комиссия қарап, интернет аркылы есеп беру қажет.
- Суару жүйесіне ел бойынша жауапты 1 мекеме құрылу қажет. Мемлекет тарапынан барлық құрал-жабдығымен қамтамасыз етілу қажет.
- Интернет елдің барлық жерінде қолжетімді әрі жылдам болу қажет. Интернетке монополия жойылу қажет. Интернеттің жылдамдығын арттыру үшін қажетті оптикалық кабельдер, жер серіктері (спутник) жіберілуі қажет.
- Елдің есігі дүниенің барлық мобильдық байланыс операторларына ашық болу қажет.
- Ұлттық ойындарымызды көрсететін арнайы ТВ канал ашып, федерация/лигалардың жұмысын жандандыру қажет. Тоғыз құмалақ, садақ ату, бәйге, көкпар, қазақ курес, арқан тарту, асық ату, т.с.с. спорт тұрлері бойынша чемпиондарымыз бүкіл елге танымал болу қажет.
- Көп мектеп салынып жатыр. Ол деген қаншама тендер, астыртын қимыл-әрекеттер, парақорлық, жобалардың шығыны жоспарланған мөлшерден асып түсуі, белгіленген мерзімнен кештетіп салу, смета-кестелерге сай болмай шығуы, мектептердің құрылыс сапасымен байланысты сансыз мәселелер, соттасу, т.с.с. далбаса тірліктер. Осыны ескере отырып ел аумағында мектептерді жобалайтын, типовой жобамен салатын, жөндейтін 1 мекеме құрылу қажет. Елдің керек облысында филиалын ашып беріп, қажетті техника-құралдармен қамтамасыз ете отырып, бұл жұмысты соларға тапсыру қажет.
- Әкімдерді, министрлерді, басқа да мем қызметкерлерді бақылайтын тек бір билік болу қажет. Мысалы қазір облыс әкімін премьер де бақылайды, елбасының администрациясы да түрткілейді. Қысқасы елде қос билік болмауы қажет, өйткені "қойшы көп болса - қой арам өледі"! Жаңа әкімді елбасы администрациясының бір адамы келіп таныстырғанда қарапайым халықта "онда премьер министрдің не қажеті бар" деген сұрақ туындамау қажет. Бір ұлттық компанияның облыс филиалында жұмыс істегенімде астанадағы орталық аппараттан тапсырма келе беретін әрі филиалдың бастығынан поручение алып миім ашып кеткен кездерім көп болған. Бұл жағдайдың халыққа пайдасы шамалы.
- Әкімдерге жүктелген поручение-тапсырмалар халыққа арнайы сайтта көріну қажет. Әкімдерді қорғап жүргенім жоқ дегенмен бәріміз адамбыз, аталмыш тапсырмалар белгілі мөлшер|саннан асып кеткесін ескілерін істеп бітірмегенше жаңасы келіп түспеуі қажет. Айтпесе әкім бұларын тек замдарына сырғыта беретін болар.
- СССР ыдырағаннан кейін машина аламын деп қарапайым қазақ қаншама елді шарлап шықты десейш. Елдің тізгінін ұстап отырғандар халыққа шетелдің көліктерін 0 ставкамен әкеліп сатып-алуға мүмкіншілікті сонау 90-шы жылдардан бастап беру керек еді. Қазіргі жағдайды алсақ, беделді лабораториялардын тесттерінен өте алмайтын, қосалқы бөлшектері - инструкциялары жоқ қытайдын көліктері елімізде күн өткен сайын көбейе жатыр, шетелден келген көліктер үшін кеден алымының 80% басқа елдің бюджетіне кетіп жатыр, болмашы утильсбор деген нәрсе енгізілді. Тіпті сельхоз техникаға да осындай талаптарды қойғанына қарап қалыптасқан жағдайдың қай елдерге пайдалы екенін сезіп отырмыз. Осының бәрін доғару керек. Қазаққа 3 нәрсе керек - жақсы ат, жылы шанырақ пен жақсы әйел. Мемлекет соңғы екеуіне кепіл бере алмаса да қолжетімді көлік алуға жағдай жасау қажет.
- Ағаш-қағаз саласы. Әзірше ағаш, қағаз, картон, фанера т.с.с. тауарды басқа елдерден сатып алып жүрміз. Шетелге валютамыз кетіп жатыр. Неге ашық далада мыңдаған шаршы километр ағаш ормандарын отырғызбасқа? Ол ағаш товарный халге жету үшін кемінде 30-40 жылдай өсу қажет. Бұл бағытта арнайы институт, мекеме ашып, магистралды пластик құбырмен суды жеткізіп тамшылатып өсіруге әзірден жүйелі әрекет еткеніміз жөн. Суды қайдан аламыз десендер, Ертіс-Қарағанды су каналын ірі диаметрлі пластиқ құбырларымен алмастырындар да артылған су осы ормандарға толықтай жететін болар. Немесе көктемде таситын қаншама өзеннің суын су қоймаларға жинауға болады.
- Дамыған елдерде қазақ диаспораны құру. Сол елдерге таңдаулы жастарды оқуға жіберіп қана қоймай, мемлекетіміз тарапынан сол елде баспана|үй алып беру. Ол жақтын азаматтығын алуға, шағын бизнес ашуға көмектесу. Сол жердің мем басқару жүйесінде қызмет етуге мүмкіншілік жасау. Диаспоралардың тізгінің ұстап отыратын жауапты тұлғаларды, билерді сайлау. Қиын жағдайға түскен азаматтарымызға диаспора жағынан көмектесу. Орнығып алған жастар уақыт өте сол жерге туыс-достарын тартып, еліміздің экономикасына қажетті валюта жіберетін болар. Керек болса сол елдің саясатына ықпал жасай алатын күш те бола алады.
- Елден валюта қай себеппен кетіп жатқандығын аңықтап, қолымыздан келгенше бұл себептерін азайту қажет. Мысалы, жыл сайын қаншама қантты шетелден сатып алып, солардың өңдірісін қолдап отырғанша - неге тездетіп өзімізде жетіспейтін қант зауыттарын салмасқа? Шетелден қаншама электроэнергия сатып алып жүргенше тездетіп отандық жел турбиналарын өңдіріп, қосып, артық қуатты жинайтын накопитель ойластырып салмасқа? Автокөлік жолдарға қарайтын мекемеге разметка бояуды шығаратын, немесе светофор жинайтын цех, я қар-мұзды тазалайтын техника-жабдықтарды шығаратын зауыт неге ашпасқа?
- Елді қорғау мәселесіне келсек, жанымызда күшті, агрессивті елдер бар. Жерімізге армиясымен келіп-қалудан сақтайтын тек бір нәрсе бар - ол отандық жаппай қырып-жою қаруы. Атомдық қаруды жасай алмасақ та биологиялық қаруды дайындап беретін мамандарымыз бар. Бұл орайда ауқымды жұмысты тез бастағанымыз жөн. Уақыт көрсеткендей соғыс басталғаннан кейін басқа елдердін жазбаша кепілдері ауа болып қалады екен. Бірталай қазақ оккупацияның құрбаны болып кеткенін тілемесек - елді шапқан жауды тез жоқ қылатын қаруымыз дайын болу керек.
- Еліміздің денсаулық сақтау жүйесі жайлы. Конституциямызда денсаулық жөнінде тек 3 сөйлемнен туратын 3 тармақ қарастырылған (29 бап). Ал мысалы елбасыға байланысты шамамен 45 тармақтан туратын бөлек бір тарау бар. Нәтижесін өзіңіз білгендей.
- Фармацевтика саласы. Бұл сала дұрыс демеу, бақылау мен қаржыландыру арқылы бюджетке бірталай табыс әкеле алады. Ал әзірше қарапайым дәрі-дәрмекті шетелден сатып алып жүргеніміз - бұл бағыттағы жұмыстын қай деңгейде екенін көрсетеді.
- Медицина мамандарын дайындайтын еліміздегі колледж-академияда азаматтарымызды тегін оқыту қажет.
- Жел мен күн сәулесінің энергиясын кенінен пайдаланып бастау қажет. Елімізде жел турбина, күн энергетика мамандарын дайындау курстарынан бастап, зерттеу, жобалау, бұларды өңдіру, салу, эксплуатация мен жөндеуге шейін процесс тез арада қолға алыну қажет.
- Жаяу жүргіншілер үшін көлік көп жүретін (авария көп болатын, мектептердің қасында) жолдардың астымен немесе үстімен өтетін переход/көпірлер кенінен салып бастау қажет. Бұны жобалау, салу, пайдалану, жөндеуді т.с.с. арнайы құрылған бір мекемеге тапсыру керек.
- Лық толы автобус деген нәрсені жүйелі түрде жою қажет. Ол үшін қалаларда, мегаполистерде екі-этажды автобустарды жүргізіп бастау қажет. Бұл бағытта керек өзгерістерді ұйымдастырып, зауытын ашу керек.
- Техбайқауды алып тастау керек. Әр жүргізуші, көлік иесі, өз көлігінің техникалық жағдайына өздері жауапты болу қажет.
- 2024 ж елімізге ресми дерек бойынша әкелінген жеміс-жидектің құны 456 млн. долларға жетіпті. Қазір сол мақаладан үзінділерді түсінікті болу үшін төменде келтірейін:
Сонда өткен жылы тек кәдімгі алманың 200 мың тоннасы елімізге сырттан жеткізілді. Біздің жеріміз дүниедегі алманың түп отаны деп кеуде керіп жүргенімізде соншалықты алманы шетелден импорттауға мәжбүрміз. Жүзімді ал, құлпынай, малина, т.с.с. бар. Бұл жеміс-жидекті қай химиямен өсіргенін кім біледі? Сол химияның халықтың денсаулығына әсерін зерттеп көргендер бар ма өзі?
Елдің экономикасы бір тараптан бар шикізатты жан-жаққа сатып жүріп валюта алып келсе, екінші жақтан жинаған валютаны осылайша басқа елдерге жибереді. Сөйтіп жүріп елде бюджеттін тапшылығы қашан тыйылады деп ойлайсыздар? Элементарный алма ағаштарын өсіре алмайтын әкімдер мен министрлерді қысып, қалыптасқан бұл жағдайды түбегейлі өзгерту керек!
- Мегаполистеріміздің инфрақұрылымын, қауіпсіздігін, өмірге жайлылығын заманауи түрге келтіру. Бұл орайда шетелден біреу келіп барлық мәселелерімізді шешіп береді деп отырып күтудын қажеті жоқ! Қоғамдық транспортты алсақ. Алматыда метро жүйесі әлі қасықтап салынуда, қала сыртына жұртты ары-бері таситын электричка жүйесінің дұрыс жобасы да жоқ. Астанада жалғыз ЛРТ жолы неше жылдан бері аяқталмай жатыр. Шымкентте метро құрылысы түгіл автобустардың үнемі лық толы болып жүретіні шешімін таппай жүр. Бірде-бір қалада екі-этажды автобус енгізілген жоқ, екі-этажды автожолдар да салынбай жүр. Мегаполистерде развязка салу үрдісі әзірше қуантып отырған жоқ.
- Елімізден капитал шығару мәселесі. Бір мысал. Жақында отандық бір банктің иесі Туркия елінде Hepsiburada деген сервистің 65% акцияларын алуға 1,13 млрд $ жұмсапты. Өздерінің жинаған қаржысы ғой, біреудің ақшасын санап қайтеміз, т.с.с. ой-пікір бар болғанымен мәселенін түбіне қарау қажет. Неліктен қазақтың жерінде қомақты капитал жасап алған жергілікті кәсіпкерлер, олигархтар - уақыт өткесін капиталдарын шетелге аударып бастайды? Бірнеше себептердін арасында мыналар бар-ау: 1) патриотизмнің (отан сүю) төмен болуы 2) мемлекет институттарына сенімсіздік 3) жауапты мем қызметкерлердің бұл мәселеге немқұрайлы қарау я сыбайлас ретінде әрекет етуі.
Әлгі 1,13 миллиад долларға елімізде қанша шағын фабрика, цех ашуға болар еді! Отандық спички (сіріңке), тіс жуатын паста, такси/курьер қызметін, қажетті дәрі-дәрмек өнімдер, т.с.с. Жарайды, аталмыш бірінші себеппен ештене істей алмасақ та, кейінгілеріне назар аударуымыз керек.
Билік ауысып, жаңа елбасының айналасындағы жаңа аш "Сатыбалды"-лары біреудін капиталын большевиктер (рейдер) сияқты тартып алмау үшін ең алдымен билікке тосқауыл болатын толықтай тәуелсіз әділдік жүйе болу керек! Сондықтан мен билер сотын бұл тізімнің басына қойып жатырмын. Ал үшінші себеп бойынша - мем аппаратындағы формализмнен арылуымыз керек.
- Елге келіп жатқан миграция мәселесі. Билік халықпен еш санаспай мемлекеттің есігін әр-түрлі елдің азаматтарына аша салды. Дамыған елдердің азаматтарына көп әңгіме жоқ, олар келер-кетер. Ал басқасы қазір Алматыда қаптап жүр. Қаншамасы елімізде қылмыстық істердің кейіпкері болғанын тек құдай біледі. Ақша-сауда-инвестиция қуалаймыз деп нәтижесінде бір күні елімізде қосымша диаспоралардың (=қосымша проблема) орнығып алғанын көретін боламыз. Бұл мәселені жіті бақылап жүруіміз қажет.
- Еліміздің алтын қоры елдің аумағында сақталу керек! Неше тонна алтынымызды жасырын түрде шетелдің бір жағында ұстауды доғару керек. Бәрін елге қайтарып бастаған дұрыс.
- Үш мегаполистерімізде үш мемориал кешен салып үстіне таза алтыннан құйылған мына ескерткіштерді орнату керек: киіз үй, бесік, балбал тас.
- Мектепте неше буллинг, қысымға қарамастан жақсы оқып "Алтын белгі" алған оқушыларымызға сол медальдын таза алтын мен платинадан жасалған номерленген нұсқасын беру керек.
- Жастарды баспанамен қамтамасыз ету мәселесі. Мемлекет, ресми неке қиып бала тапқан әрі баспанасыз әр жұпқа бірнеше жылдан сон үй беру тиіс. Оған 5-10 жылдай минимальный аренда төлемдерін алып жұптын жеке меншігіне ресми түрде айналдыратын әрі пәтерлерді тарату барысында әр-түрлі айлалардың әу бастан көзін құртып отыратын жүйені құру қажет. Бұл программа бойынша қаланын щетінде типовой үлгімен қарапайым көп қабатты үйлер көптеп салынып, қоғамдық транспортпен (метро, автобус, ЛРТ, травмай), қажетті мектеп, бала бақшасымен т.с.с. мемлекет тарапынан қамтамасыз етілу керек. Бұл жобаны толықтай өзі жүргізетін арнайы мекеме ашылу керек!
- Көрші елдермен бірігіп 24/7 күн энергиясын пайдалануға болады. Планетамыз шар болғасын бір жағында таң атқанда басқа жағында күн батып жатады. Сөйтіп көрші елдермен келісіп ортақ ЛЭП желімен ірі күн панель стансаларды салып қоссақ, олар күндіз өз күн стансаларында өңдірілген электрэнергиясын бізге айдайды, біз күн жарықта өз энергиямызды оларға айдаймыз. Сол арқылы елімізде күндіз, түнде де электрэнергия қолжетімді болады. Күн стансаларын салуға миллиондаған гектар бос жатқан жеріміз бар, егіншілікке де жайылымға да жарамайтын. Артылған қаншама гигаватт күннің энергиясын кабель желісі арқылы Европаға экспорт жасап сатсақ та - қазынаға әжептеуір пайда әкелетіні сөзсіз. Себебі электр энергия қашан да бәріне керек. Ал экспорт ол деген тек сыртқа шикізат сату емес.
Мақала әлі біткен жоқ )))
Барлық қажетті реформаны бірден еске түсіріп жазу мүмкін емес болғандықтан, бірте-бірте қосамын:
- Билер сотын енгізу керек. Билер ашық сайлау арқылы сайланып, қызметі үшін айлық алу қажет.
- Қамелетке толған, дені-сау азаматтарға атқыш қаруды еркін сатып алуға мүмкіндік берілу қажет. Бұл болашақта әр-түрлі диктаторларға қарсы шара.
- Мемлекеттік шығындарды бақылайтын қоғамдық контроль (бақылауды)енгізу қажет. Бұл бақылауды жүргізетін азаматтарға айлық төлену қажет.
- Жыл сайын теңгеміздің құнсызданып бара жатканын ескеріп, оны алып тастап ұлттық валюта есебінде долларды қабылдау қажет.
- Адам өлтіргендерге өлім жазасын беру қажет. Тек бірнеше жағдайда рақымшылық жасалынады: өзінді қорғау кезінде адамды өлтіру, соғыс жағдайында жауды өлтіру, лаңкестікті ұйымдастырған, жасаған адамдарды өлтіру, медицина саласындағы қателіктер, байқаусыздан адам өлтіру. Мас күйінде адамды басып кеткен жүргізушілер өлім жазасына кесілу қажет. Псих науқастар адам өлтірсе басқалар сияқты өлім жазасын алу қажет.
- Түрме жүйесі өз-өзінді кемінде азықпен қамтамасыз етіп отыру қажет. Мемлекет түрмелерге егістік алқаптарды беріп, керек азықты өсіруге құрал-жабдықпен қамтамасыз ету керек. Артылған азық әлеуметтік дүкендерге жіберілуі тиіс. Өздеріне, армиямызға киім тігетін цехтер ашылу қажет. Қысқасы, барлығы адал еңбек етіп жүру қажет.
- Мектепте, универде, армияда азаматтарды мәжбүрлеп ақша жинау ауыр қылмыс болып саналу қажет.
- Ұрлықтың профилактикасын кенінен жүргізу қажет. Керек болса ауылдық жерлерде, көшелерде, қоғамдық жерлерде қараусыз заттарды қалдырып - ұрлап алып кеткендерді аямай қоғамдық жұмыстарға салу керек. Ұрлық жасаған кішкентай балалардың ата-анасына айыппұл салу керек.
- Қылмыстық кодекстің 201 статьясын алып тастау қажет.
- Адамды ұрып-соғу істері тек кешіріммен бітпей, денсаулыққа келтірілген зиянға байланысты қоғамдық жұмыс я түрмеге қамаумен аяқталу тиіс.
- Елді қаптаған алаяқтардың бәрі бірдей жазаланбай, жұртқа тигізген зиян/шығынға қарап жазалануы тиіс. Түрмеге 5-6 жылға қамалудан бастап, пожизненный мерзімге бас бостандығынан айырып бастау қажет. Сотталған алаяқтардың электронды базасы елдің басқа азаматтарына ЕГОВ сайты арқылы қолжетімді болу қажет, алаяқтардың қазіргідей түрмеден шығып алып қайтадан кедергісіз жұртты алдап жүргендеріне қоғам тарапынан тосқауыл қойылу керек.
- Мектептегі мұғалімдерге толықтай иммунитет беру қажет. Сабақты жүргізуге кедергі келтіретін оқушылардың көттерінен теуіп класстан шығару құқығына ие болу керек.
- Барлық елді-мекендерде, қала аралық жолдарда, адам көп жүретін жерлерде қоғамдық әжетханалар болу тиіс. Қалаларда орталық канализация 99% қамтамасыз етілу қажет. Бұл мәселелерді қадағалайтын және жауапты болатын арнайы 1 мекеме ашылу қажет.
- Халыққа колжетімді бағамен витамин-минерал, қоспаларды шығаратын отандық зауыт болу қажет.
- Коммуналдық жировкаларды қазіргідей тек банкинг приложение арқылы жіберуды доғару қажет. Кағазға жазылып конвертпен пошта арқылы әр тұтынушыға келу кажет. Монополисттің қағазында коммуналдық төлемнін қанша мөлшері модернизациға кететіні, шығындардың негізі т.с.с. деректер толықтай көрсетілуі шарт. Коммуналдық жүйелер жылдан жылға халықтың төлемдерін ғарыштағы черный дыра сияқты есепсіз жұта бермеу керек.
- Диқандарға егістіктің топырағын алып тегін зерттеп беретін лабораториялар, мамандар болу қажет. Егістік жер жалға алынса да аренда келісімі негізінде жасалыну керек.
- Егістікте өсірілетін өнімнің сапалы тұқымын-дәнін жүйелі, ғылыми негізде өсіріп шаруа, диқандарға жеңілдікпен сататын станциялар ашылу қажет. Ауылшаруашылық министрлігінің ресми сайтында бұл станциялардың дерегі, бағалары, жұмысы үнемі жарияланып тұру қажет. Тыңайтқыш нәрселер, химия - барлығы сайтта көрсетілуі шарт.
- Шағын шаруа қожалықтарға, диқандарға өз өнімің мемлекетке арнайы точкаларда нарықтағы оптовый бағамен тез, кедергісіз, объемына қарамай өткізуге мүмкіншілік берілу қажет. Мемлекет бұл өнімді әлеуметтік дүкендерге тарату кажет. Бүл орайда түсетін барлық шағымдарды арнайы комиссия қарап, интернет аркылы есеп беру қажет.
- Суару жүйесіне ел бойынша жауапты 1 мекеме құрылу қажет. Мемлекет тарапынан барлық құрал-жабдығымен қамтамасыз етілу қажет.
- Интернет елдің барлық жерінде қолжетімді әрі жылдам болу қажет. Интернетке монополия жойылу қажет. Интернеттің жылдамдығын арттыру үшін қажетті оптикалық кабельдер, жер серіктері (спутник) жіберілуі қажет.
- Елдің есігі дүниенің барлық мобильдық байланыс операторларына ашық болу қажет.
- Ұлттық ойындарымызды көрсететін арнайы ТВ канал ашып, федерация/лигалардың жұмысын жандандыру қажет. Тоғыз құмалақ, садақ ату, бәйге, көкпар, қазақ курес, арқан тарту, асық ату, т.с.с. спорт тұрлері бойынша чемпиондарымыз бүкіл елге танымал болу қажет.
- Көп мектеп салынып жатыр. Ол деген қаншама тендер, астыртын қимыл-әрекеттер, парақорлық, жобалардың шығыны жоспарланған мөлшерден асып түсуі, белгіленген мерзімнен кештетіп салу, смета-кестелерге сай болмай шығуы, мектептердің құрылыс сапасымен байланысты сансыз мәселелер, соттасу, т.с.с. далбаса тірліктер. Осыны ескере отырып ел аумағында мектептерді жобалайтын, типовой жобамен салатын, жөндейтін 1 мекеме құрылу қажет. Елдің керек облысында филиалын ашып беріп, қажетті техника-құралдармен қамтамасыз ете отырып, бұл жұмысты соларға тапсыру қажет.
- Әкімдерді, министрлерді, басқа да мем қызметкерлерді бақылайтын тек бір билік болу қажет. Мысалы қазір облыс әкімін премьер де бақылайды, елбасының администрациясы да түрткілейді. Қысқасы елде қос билік болмауы қажет, өйткені "қойшы көп болса - қой арам өледі"! Жаңа әкімді елбасы администрациясының бір адамы келіп таныстырғанда қарапайым халықта "онда премьер министрдің не қажеті бар" деген сұрақ туындамау қажет. Бір ұлттық компанияның облыс филиалында жұмыс істегенімде астанадағы орталық аппараттан тапсырма келе беретін әрі филиалдың бастығынан поручение алып миім ашып кеткен кездерім көп болған. Бұл жағдайдың халыққа пайдасы шамалы.
- Әкімдерге жүктелген поручение-тапсырмалар халыққа арнайы сайтта көріну қажет. Әкімдерді қорғап жүргенім жоқ дегенмен бәріміз адамбыз, аталмыш тапсырмалар белгілі мөлшер|саннан асып кеткесін ескілерін істеп бітірмегенше жаңасы келіп түспеуі қажет. Айтпесе әкім бұларын тек замдарына сырғыта беретін болар.
- СССР ыдырағаннан кейін машина аламын деп қарапайым қазақ қаншама елді шарлап шықты десейш. Елдің тізгінін ұстап отырғандар халыққа шетелдің көліктерін 0 ставкамен әкеліп сатып-алуға мүмкіншілікті сонау 90-шы жылдардан бастап беру керек еді. Қазіргі жағдайды алсақ, беделді лабораториялардын тесттерінен өте алмайтын, қосалқы бөлшектері - инструкциялары жоқ қытайдын көліктері елімізде күн өткен сайын көбейе жатыр, шетелден келген көліктер үшін кеден алымының 80% басқа елдің бюджетіне кетіп жатыр, болмашы утильсбор деген нәрсе енгізілді. Тіпті сельхоз техникаға да осындай талаптарды қойғанына қарап қалыптасқан жағдайдың қай елдерге пайдалы екенін сезіп отырмыз. Осының бәрін доғару керек. Қазаққа 3 нәрсе керек - жақсы ат, жылы шанырақ пен жақсы әйел. Мемлекет соңғы екеуіне кепіл бере алмаса да қолжетімді көлік алуға жағдай жасау қажет.
- Ағаш-қағаз саласы. Әзірше ағаш, қағаз, картон, фанера т.с.с. тауарды басқа елдерден сатып алып жүрміз. Шетелге валютамыз кетіп жатыр. Неге ашық далада мыңдаған шаршы километр ағаш ормандарын отырғызбасқа? Ол ағаш товарный халге жету үшін кемінде 30-40 жылдай өсу қажет. Бұл бағытта арнайы институт, мекеме ашып, магистралды пластик құбырмен суды жеткізіп тамшылатып өсіруге әзірден жүйелі әрекет еткеніміз жөн. Суды қайдан аламыз десендер, Ертіс-Қарағанды су каналын ірі диаметрлі пластиқ құбырларымен алмастырындар да артылған су осы ормандарға толықтай жететін болар. Немесе көктемде таситын қаншама өзеннің суын су қоймаларға жинауға болады.
- Дамыған елдерде қазақ диаспораны құру. Сол елдерге таңдаулы жастарды оқуға жіберіп қана қоймай, мемлекетіміз тарапынан сол елде баспана|үй алып беру. Ол жақтын азаматтығын алуға, шағын бизнес ашуға көмектесу. Сол жердің мем басқару жүйесінде қызмет етуге мүмкіншілік жасау. Диаспоралардың тізгінің ұстап отыратын жауапты тұлғаларды, билерді сайлау. Қиын жағдайға түскен азаматтарымызға диаспора жағынан көмектесу. Орнығып алған жастар уақыт өте сол жерге туыс-достарын тартып, еліміздің экономикасына қажетті валюта жіберетін болар. Керек болса сол елдің саясатына ықпал жасай алатын күш те бола алады.
- Елден валюта қай себеппен кетіп жатқандығын аңықтап, қолымыздан келгенше бұл себептерін азайту қажет. Мысалы, жыл сайын қаншама қантты шетелден сатып алып, солардың өңдірісін қолдап отырғанша - неге тездетіп өзімізде жетіспейтін қант зауыттарын салмасқа? Шетелден қаншама электроэнергия сатып алып жүргенше тездетіп отандық жел турбиналарын өңдіріп, қосып, артық қуатты жинайтын накопитель ойластырып салмасқа? Автокөлік жолдарға қарайтын мекемеге разметка бояуды шығаратын, немесе светофор жинайтын цех, я қар-мұзды тазалайтын техника-жабдықтарды шығаратын зауыт неге ашпасқа?
- Елді қорғау мәселесіне келсек, жанымызда күшті, агрессивті елдер бар. Жерімізге армиясымен келіп-қалудан сақтайтын тек бір нәрсе бар - ол отандық жаппай қырып-жою қаруы. Атомдық қаруды жасай алмасақ та биологиялық қаруды дайындап беретін мамандарымыз бар. Бұл орайда ауқымды жұмысты тез бастағанымыз жөн. Уақыт көрсеткендей соғыс басталғаннан кейін басқа елдердін жазбаша кепілдері ауа болып қалады екен. Бірталай қазақ оккупацияның құрбаны болып кеткенін тілемесек - елді шапқан жауды тез жоқ қылатын қаруымыз дайын болу керек.
- Еліміздің денсаулық сақтау жүйесі жайлы. Конституциямызда денсаулық жөнінде тек 3 сөйлемнен туратын 3 тармақ қарастырылған (29 бап). Ал мысалы елбасыға байланысты шамамен 45 тармақтан туратын бөлек бір тарау бар. Нәтижесін өзіңіз білгендей.
- Фармацевтика саласы. Бұл сала дұрыс демеу, бақылау мен қаржыландыру арқылы бюджетке бірталай табыс әкеле алады. Ал әзірше қарапайым дәрі-дәрмекті шетелден сатып алып жүргеніміз - бұл бағыттағы жұмыстын қай деңгейде екенін көрсетеді.
- Медицина мамандарын дайындайтын еліміздегі колледж-академияда азаматтарымызды тегін оқыту қажет.
- Жел мен күн сәулесінің энергиясын кенінен пайдаланып бастау қажет. Елімізде жел турбина, күн энергетика мамандарын дайындау курстарынан бастап, зерттеу, жобалау, бұларды өңдіру, салу, эксплуатация мен жөндеуге шейін процесс тез арада қолға алыну қажет.
- Жаяу жүргіншілер үшін көлік көп жүретін (авария көп болатын, мектептердің қасында) жолдардың астымен немесе үстімен өтетін переход/көпірлер кенінен салып бастау қажет. Бұны жобалау, салу, пайдалану, жөндеуді т.с.с. арнайы құрылған бір мекемеге тапсыру керек.
- Лық толы автобус деген нәрсені жүйелі түрде жою қажет. Ол үшін қалаларда, мегаполистерде екі-этажды автобустарды жүргізіп бастау қажет. Бұл бағытта керек өзгерістерді ұйымдастырып, зауытын ашу керек.
- Техбайқауды алып тастау керек. Әр жүргізуші, көлік иесі, өз көлігінің техникалық жағдайына өздері жауапты болу қажет.
- 2024 ж елімізге ресми дерек бойынша әкелінген жеміс-жидектің құны 456 млн. долларға жетіпті. Қазір сол мақаладан үзінділерді түсінікті болу үшін төменде келтірейін:
Сонда өткен жылы тек кәдімгі алманың 200 мың тоннасы елімізге сырттан жеткізілді. Біздің жеріміз дүниедегі алманың түп отаны деп кеуде керіп жүргенімізде соншалықты алманы шетелден импорттауға мәжбүрміз. Жүзімді ал, құлпынай, малина, т.с.с. бар. Бұл жеміс-жидекті қай химиямен өсіргенін кім біледі? Сол химияның халықтың денсаулығына әсерін зерттеп көргендер бар ма өзі?
Елдің экономикасы бір тараптан бар шикізатты жан-жаққа сатып жүріп валюта алып келсе, екінші жақтан жинаған валютаны осылайша басқа елдерге жибереді. Сөйтіп жүріп елде бюджеттін тапшылығы қашан тыйылады деп ойлайсыздар? Элементарный алма ағаштарын өсіре алмайтын әкімдер мен министрлерді қысып, қалыптасқан бұл жағдайды түбегейлі өзгерту керек!
- Мегаполистеріміздің инфрақұрылымын, қауіпсіздігін, өмірге жайлылығын заманауи түрге келтіру. Бұл орайда шетелден біреу келіп барлық мәселелерімізді шешіп береді деп отырып күтудын қажеті жоқ! Қоғамдық транспортты алсақ. Алматыда метро жүйесі әлі қасықтап салынуда, қала сыртына жұртты ары-бері таситын электричка жүйесінің дұрыс жобасы да жоқ. Астанада жалғыз ЛРТ жолы неше жылдан бері аяқталмай жатыр. Шымкентте метро құрылысы түгіл автобустардың үнемі лық толы болып жүретіні шешімін таппай жүр. Бірде-бір қалада екі-этажды автобус енгізілген жоқ, екі-этажды автожолдар да салынбай жүр. Мегаполистерде развязка салу үрдісі әзірше қуантып отырған жоқ.
- Елімізден капитал шығару мәселесі. Бір мысал. Жақында отандық бір банктің иесі Туркия елінде Hepsiburada деген сервистің 65% акцияларын алуға 1,13 млрд $ жұмсапты. Өздерінің жинаған қаржысы ғой, біреудің ақшасын санап қайтеміз, т.с.с. ой-пікір бар болғанымен мәселенін түбіне қарау қажет. Неліктен қазақтың жерінде қомақты капитал жасап алған жергілікті кәсіпкерлер, олигархтар - уақыт өткесін капиталдарын шетелге аударып бастайды? Бірнеше себептердін арасында мыналар бар-ау: 1) патриотизмнің (отан сүю) төмен болуы 2) мемлекет институттарына сенімсіздік 3) жауапты мем қызметкерлердің бұл мәселеге немқұрайлы қарау я сыбайлас ретінде әрекет етуі.
Әлгі 1,13 миллиад долларға елімізде қанша шағын фабрика, цех ашуға болар еді! Отандық спички (сіріңке), тіс жуатын паста, такси/курьер қызметін, қажетті дәрі-дәрмек өнімдер, т.с.с. Жарайды, аталмыш бірінші себеппен ештене істей алмасақ та, кейінгілеріне назар аударуымыз керек.
Билік ауысып, жаңа елбасының айналасындағы жаңа аш "Сатыбалды"-лары біреудін капиталын большевиктер (рейдер) сияқты тартып алмау үшін ең алдымен билікке тосқауыл болатын толықтай тәуелсіз әділдік жүйе болу керек! Сондықтан мен билер сотын бұл тізімнің басына қойып жатырмын. Ал үшінші себеп бойынша - мем аппаратындағы формализмнен арылуымыз керек.
- Елге келіп жатқан миграция мәселесі. Билік халықпен еш санаспай мемлекеттің есігін әр-түрлі елдің азаматтарына аша салды. Дамыған елдердің азаматтарына көп әңгіме жоқ, олар келер-кетер. Ал басқасы қазір Алматыда қаптап жүр. Қаншамасы елімізде қылмыстық істердің кейіпкері болғанын тек құдай біледі. Ақша-сауда-инвестиция қуалаймыз деп нәтижесінде бір күні елімізде қосымша диаспоралардың (=қосымша проблема) орнығып алғанын көретін боламыз. Бұл мәселені жіті бақылап жүруіміз қажет.
- Еліміздің алтын қоры елдің аумағында сақталу керек! Неше тонна алтынымызды жасырын түрде шетелдің бір жағында ұстауды доғару керек. Бәрін елге қайтарып бастаған дұрыс.
- Үш мегаполистерімізде үш мемориал кешен салып үстіне таза алтыннан құйылған мына ескерткіштерді орнату керек: киіз үй, бесік, балбал тас.
- Мектепте неше буллинг, қысымға қарамастан жақсы оқып "Алтын белгі" алған оқушыларымызға сол медальдын таза алтын мен платинадан жасалған номерленген нұсқасын беру керек.
- Жастарды баспанамен қамтамасыз ету мәселесі. Мемлекет, ресми неке қиып бала тапқан әрі баспанасыз әр жұпқа бірнеше жылдан сон үй беру тиіс. Оған 5-10 жылдай минимальный аренда төлемдерін алып жұптын жеке меншігіне ресми түрде айналдыратын әрі пәтерлерді тарату барысында әр-түрлі айлалардың әу бастан көзін құртып отыратын жүйені құру қажет. Бұл программа бойынша қаланын щетінде типовой үлгімен қарапайым көп қабатты үйлер көптеп салынып, қоғамдық транспортпен (метро, автобус, ЛРТ, травмай), қажетті мектеп, бала бақшасымен т.с.с. мемлекет тарапынан қамтамасыз етілу керек. Бұл жобаны толықтай өзі жүргізетін арнайы мекеме ашылу керек!
- Көрші елдермен бірігіп 24/7 күн энергиясын пайдалануға болады. Планетамыз шар болғасын бір жағында таң атқанда басқа жағында күн батып жатады. Сөйтіп көрші елдермен келісіп ортақ ЛЭП желімен ірі күн панель стансаларды салып қоссақ, олар күндіз өз күн стансаларында өңдірілген электрэнергиясын бізге айдайды, біз күн жарықта өз энергиямызды оларға айдаймыз. Сол арқылы елімізде күндіз, түнде де электрэнергия қолжетімді болады. Күн стансаларын салуға миллиондаған гектар бос жатқан жеріміз бар, егіншілікке де жайылымға да жарамайтын. Артылған қаншама гигаватт күннің энергиясын кабель желісі арқылы Европаға экспорт жасап сатсақ та - қазынаға әжептеуір пайда әкелетіні сөзсіз. Себебі электр энергия қашан да бәріне керек. Ал экспорт ол деген тек сыртқа шикізат сату емес.
Мақала әлі біткен жоқ )))